Thema: Dada

De in 2021 overleden schrijver en dichter K. Schippers schreef een boek over de contacten van Nederlandse kunstenaars met het dadaïsme: Holland DADA. Schippers verhaalt van het ontstaan van dada in het neutrale Zwitserland in 1916. Elke vorm van serieuze kunst leek toen in het licht van de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog zinloos. Dada leek vooral een beweging die de anti-kunst propageerde, en hield van wat als de slechte smaak gezien werd. Zo leek dada niet op een nieuwe kunststroming. Toch verlegde het verwerpen van de heersende kunst ook grenzen waardoor kunstenaars juist nieuwe mogelijkheden gingen benutten. De destructieve kant van dada botste al snel met de dadaïsten die juist nieuwe wegen bewandelden, waardoor dada paradoxaal genoeg zelf een invloedrijke kunststroming werd. Dada werd door alle onenigheid en ruzies officieel alweer in 1922 opgeheven.

 

De in Leiden woonachtige kunstenaar Theo van Doesburg (geboren als Christian Küpper) was in 1916 al een zeer gezien schilder en grondlegger van de kunstbeweging De Stijl met het gelijknamige tijdschrift. Van Doesburg voelde zich aangetrokken tot de anarchistische kant van dada. Na zijn kennismaking met dada publiceerde hij in De Stijl onder het pseudoniem I.K. Bonset het gedicht dat tegenwoordig als muurgedicht te zien is aan de Doezastraat 5 te Leiden.

 

Lobelia I
 

Op mijn tafel

is de hemel:

sterren - wit in

lila-blaauw

Op mijn tafel

staat ’n inktpot

Ligt een smerig

eindje touw.

 

Wat is de hemel

diep

wat is de hemel

hoog

wat is de hemel

rond

rond

rond

wat is de hemel

blaauw

 

Wat zijn de sterren

wit

wit

wit

Dit is de hemel

Dit

Dit

Dit

 

Van Doesburg woonde met zijn vrouw, de pianiste Nelly van Doesburg, in 1921 en 1922 in Weimar. In Duitsland raken ze bevriend met kunstenaar Kurt Schwitters die als typograaf en experimenteel dichter collages maakte en later in zijn eigen collageachtige kunstwerk, Merzbau geheten, woonde. Met Nelly en Theo van Doesburg maakt Schwitters in 1923 een dada-tournee door Nederland. Nelly van Doesburg speelde moderne pianomuziek waarbij vooral de componist Riete haar voorkeur had met stukken die titels droegen als: ‘bruiloftsmars voor een krokodil’, ‘militaire mars voor mieren’ en ‘treurmars voor een vogeltje’. Kurt Schwitters klankpoëzie wordt nog steeds uitgevoerd en is nog altijd een bron van vermaak. Zijn beroemdste werk ‘Ursonate’ begint als volgt en is met recht poëzie om hardop voor te dragen.

 

Fümms bö wö tää zää Uu, pögiff,

Oooooooooooooooooooooooo,

dll rrrrr beeeee bö

dll rrrrr beeeee bö fümms bö,

rrrrr beeeee bö fümms bö wö,

beeeee bö fümms bö wö tää

 

De dadaïsten van het eerste uur dachten dat met het doorbreken van vastgeroeste denkpatronen en het toelaten van irrationaliteit en chaos, de vrede tot stand zou kunnen komen. Beeldende kunst, poëzie, theater en grafisch ontwerpen werden gemixt.

Dada staat nog altijd voor kunst net onder de realiteit. Marcel Duchamp verhief alledaagse objecten tot kunst. Hans Arp schreef nonsens-gedichten en Kurt Schwitters dichtte zijn al eerdergenoemde baanbrekende Ursonate.

 

De acteur Jan Hellberg draagt in het Duits gedichten en proza voor van Kurt Schwitters, Tristan Tzara, Raoul Hausmann en Hans Arp. Hanna Shybayeva speelt pianowerken van geestverwanten van Dada zoals Erik Satie, Erwin Schulhoff en John Cage.

 

Hoe was dada te begrijpen? Dagblad Het Vaderland vroeg aan Theo van Doesburg dada te verklaren. Van Doesburg schreef een lijvig artikel voor Het Vaderland. Enkele citaten daaruit: Daar de dadaïst aan niets positieve waarde hecht aangezien hij de waarheid onbestaanbaar acht, spreekt het vanzelf, dat het dadaïsme geen bepaalde vorm heeft. Dada kan onder vele vormen tot uiting komen. De vorm die echter het meest overeenkomt met de dadaïstische levenshouding is die waarbij de maker voor niets stelling neemt. Deze relatieve kunstvorm gaat altijd vergezeld van een lach. De dadaïsten zijn de eerste die op niet-caricaturale wijze den lach in de kunst geschapen hebben. De dadaïst is van mening dat ‘het-zich-in-ernst’ nemen de grootste fout is der vroegere kunstenaarsgeneraties. In plaats van tranen te huilen, kan men zich ook tranen lachen, zonder dat dit de diepere betekenis behoeft te verstoren. De abstracte lyriek van Hans Arp is hiervan het bewijs. In ‘die wolkenpumpe’ bijvoorbeeld kristalliseert zich het dadaïstisch wereldbeeld, in het rein-dichterlijke woord, d.w.z.: het woord waaraan het 2x2 ontnomen is.

 

Uit die Wolkenpumpe:

aus karaffen bläst der schwarzgefärbte weltgeist

gleicher windsbeinen ist ausgespannt wie flosse und

flügel in wasser und luft

dass er sich vermalediet verweser jongleurer seiner

knochenstangen wattebrücken

der früchte der vögel über himmel rollt

und steuersteine wie eien orgel dreht

also steigeb wir aus ihm

kein häschen hat uns mehr

und messen zwölf Scheffel Schatten drei ellen eulen

und sich fadentief rosengras

er hat den schwan verfürht

er hat die wasserscheide umgestellt

er macht kein blumen noch federlesens

er trägt ein fässchen aus glas.

 

(Hans Arp 1886-1966)

 

Bekijk alle concerten binnen dit thema

Deze website maakt gebruik van cookies om u een optimale gebruikerservaring te bieden.

Meer info